(DNVU) - Trong bối cảnh văn học nghệ thuật được kỳ vọng trở thành điểm tựa tinh thần của xã hội sau Đại hội XIV, trách nhiệm của người cầm bút, đặc biệt là thế hệ nhà văn trẻ càng được đặt ra rõ nét. Văn học không chỉ là câu chuyện của chữ nghĩa, mà còn là nơi kết tinh ký ức, bản sắc và căn cốt văn hóa của một dân tộc.

Doanh nhân Việt - Úc giới thiệu đến bạn đọc trong và ngoài nước bài phỏng vấn độc quyền với nhà văn Tống Phước Bảo. Cuộc trò chuyện mở ra những suy tư thẳng thắn về văn hóa, bản sắc dân tộc và hành trình sáng tạo trong thời đại số. Từ góc nhìn của một nhà văn trẻ, Tống Phước Bảo chia sẻ quan niệm về trách nhiệm xã hội của người cầm bút, sự dung hòa giữa đổi mới nghệ thuật và gìn giữ truyền thống, cùng kỳ vọng về việc xây dựng một hệ sinh thái văn học - văn hóa lành mạnh trong tương lai.

* Phóng viên: Là một nhà văn trẻ đã sớm tạo được dấu ấn, bạn nhìn nhận thế nào về trách nhiệm của người cầm bút hôm nay trong việc gìn giữ và làm mới bản sắc văn hóa dân tộc?

- Nhà văn Tống Phước Bảo: Với tôi, văn chương luôn gắn liền với văn hóa và bản sắc của dân tộc. Không ai sinh ra và lớn lên mà thiếu đi một nền tảng về văn hóa của đất nước, dân tộc.

Rất nhiều tác phẩm của các thế hệ cha chú chị đi trước tạo nên cho đến bây giờ chúng ta vẫn đọc và vẫn được học. Và giới trẻ dễ dàng ghi nhớ những dữ liệu, sự kiện liên quan đến văn hoá và bản sắc của một dân tộc thông qua tác phẩm văn chương. Đó chính là giá trị mà ít ngành nghề nào tạo ra được như văn học - nghệ thuật. 

Nhà văn Tống Phước Bảo

Vì vậy, tôi nghĩ mình cần tận dụng sự phát triển ngày hôm nay của đất nước, của công nghệ số để tạo ra và lan toả những tác phẩm văn học mang chủ đề văn hoá và bản sắc, nhất là văn hoá hiện đại phát triển đồng bộ cùng xã hội. 

Tôi nghĩ thế này, rồi chúng ta có thể già đi, nhưng tác phẩm ấy sẽ lưu truyền và được những thế hệ tiếp nối tham khảo. Từ đó văn hoá và bản sắc của Việt Nam sẽ được giữ gìn và phát triển.

* Trong quá trình sáng tác, bạn làm thế nào để dung hòa giữa khát vọng đổi mới nghệ thuật với việc không đánh mất căn cốt văn hóa truyền thống của dân tộc?

- Khi bắt đầu thai nghén một tác phẩm nào đó, tôi thì đều phải chuẩn bị nguồn tư liệu, chứ không thể khơi khơi ngồi xuống và viết ra được. Những tư liệu đến từ cuộc sống, từ những tài liệu mà mình tham khảo được.

Và khi chúng ta viết về văn hóa, về bản sắc của một dân tộc thì rõ ràng người viết phải cẩn trọng trong khâu làm tư liệu, cộng với sự sáng tạo của mình mới cấu thành một tác phẩm. Sự sáng tạo ấy nó phải phù hợp với thời đại mới có thể thu hút được công chúng. Và tôi cân bằng hai điều đó để tạo ra một tác phẩm vừa có thể khơi gợi lên những nét độc sắc của văn hóa Việt Nam mà vẫn phù hợp với người trẻ bây giờ. 

Dĩ nhiên, chúng ta thấy rằng là các bạn trẻ bây giờ, nhất là các thế hệ GenZ luôn đòi hỏi một tác phẩm văn học phải phù hợp với nhịp thở của thời đại. Thời mà các bạn đang sống và trải nghiệm. Tác phẩm càng gần gũi các bạn thì càng tạo dấu ấn. Tôi thường tạo ra cốt truyện lấy bối cảnh xã hội hiện thời, không gian của đất nước hôm nay để chinh phục độc giả trẻ. Từ đó lồng ghép những câu chuyện văn hoá vào theo tình tiết truyện. Tôi hướng vào công chúng trẻ bởi chắc chắn một điều rằng, các bạn ấy chính là những cái người trong tương lai sẽ giữ gìn và bảo tồn, cộng với sáng tạo nên những nét văn hóa mới mẻ, phù hợp với thời hiện đại hôm nay.

* Hiện có nhiều ý kiến, thế hệ nhà văn trẻ đang đứng trước rất nhiều cơ hội nhờ môi trường cởi mở và công nghệ số. Theo bạn, đâu là cơ hội lớn nhất và đâu là thách thức lớn nhất đối với sáng tạo văn chương hiện nay?

- Tôi cũng đồng quan điểm với suy nghĩ các nhà văn trẻ ngày hôm nay đối diện với nhiều thuận lợi hơn thế hệ đi trước. Nhưng, trong cơ hội đó vẫn luôn luôn đòi hỏi nhiều thách thức các nhà văn trẻ phải vượt qua bằng nội lực. 

Tác giả bài phỏng vấn, nhà văn Nguyễn Kim Nghỉ (Cà Mau); nhà văn Tống Phước Bảo; Nhà thơ Nguyễn Hữu Phú (Khánh Hoà - Nha Trang) chụp ở Đường sách TP.HCM tháng  2/2025

Thuận lợi nằm ở vấn đề không gian số đã mở ra cho các bạn quá trình sáng tác thuận lợi hơn trong công việc tìm kiếm tư liệu hoặc công bố tác phẩm. Và độ lan tỏa trên của không gian số luôn nhanh, rộng và sâu hơn các thể loại công bố khác, ví dụ sách in, báo vẫn không thể nào tiện dụng bằng việc chúng ta công bố tác phẩm qua không gian mạng, bằng hình thức online hoặc Ebook hoặc sách nói. 

Điều đó cũng đòi hỏi các nhà văn trẻ phải cẩn trọng trong việc viết về đề tài văn hóa và làm sao để chinh phục được độc giả của mình bằng một tác phẩm có sự lay động đối với công chúng. 

Chưa kể bây giờ với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), người viết thường trong tâm thế ỷ y mà không kiểm chứng những câu chữ AI viết ra hoặc quá dễ dàng để tạo nên một tác phẩm từ AI mà không biết rằng những con chữ từ máy móc viết ra không bao giờ chạm đến cảm xúc. Bởi vì chỉ những điều viết ra bằng trái tim mới chạm được tới những trái tim, đó là con đường ngắn nhất của một tác phẩm văn học, chinh phục được một độc giả. Độc giả bây giờ rất tinh tế!

Chưa kể các hình thức giải trí ngày hôm nay cũng làm cho văn hóa đọc bị thay đổi và nhà văn luôn phải đối diện với câu hỏi độc giả mình đang ở đâu? Để đi tìm câu trả lời đó, đòi hỏi nhà văn phải nỗ lực xác tín được hành trình văn chương của mình, màu sắc văn chương của mình và phân khúc được đối tượng độc giả của mình. 

Thú thật, câu chuyện viết lách bây giờ không còn là bản năng hay vô tư như xưa được!

* Bạn kỳ vọng gì vào việc xây dựng một “hệ sinh thái văn học - văn hóa” lành mạnh -  người sáng tác có thể sống được bằng nghề và tác phẩm có đời sống xã hội bền vững?

- Nếu nói là kỳ vọng thì tôi không quá kỳ vọng, nhưng tôi hy vọng một ngày nào đó cùng với sự phát triển của xã hội, văn hóa cũng được phát triển theo. Từ đó, văn học sẽ được trở về với giá trị xứng đáng mà vốn dĩ nó có được từ ngày xưa. 

Rõ ràng câu chuyện làm sao tạo ra một hệ sinh thái văn hóa - văn học để có thể giúp nhà văn an tâm cống hiến mà không phải xoay vần cuộc đời mình với câu chuyện mưu sinh khó là một thách thức giữa nền kinh tế thị trường hôm nay. Nhiều nước trên thế giới vẫn có các Hội nhà văn như chúng ta và luôn được đầu tư rất tốt. Từ khâu đặt hàng, in ấn, quảng bá và phát triển ra nước ngoài. Để làm điều này cần rất nhiều sự phối hợp đồng bộ của các cơ quan, ban ngành nhà nước, các hội và chính bản thân nhà văn. 

Không thể dễ dàng một sớm một chiều làm được điều này, nhưng nếu tất cả cùng ngồi lại tạo nên một đề cương để phát triển văn hoá gắn liền văn học thì rõ ràng chúng ta sẽ làm được. 

Không phải ngẫu nhiên mà Hàn Quốc có được nhà văn đoạt giải Nobel đó là một sự đầu tư kỹ lưỡng của rất nhiều thập kỷ. 

Nhưng tôi vẫn hy vọng chúng ta có thể ngồi lại nói về câu chuyện giản đơn nhất như những tờ báo thuần túy văn chương có nhuận bút cao, những giải thưởng từ cơ quan Nhà nước có giá trị về vật chất đủ để đảm bảo nhà văn sống được, hoặc chúng ta có những cái nguồn quỹ để tài trợ cho đầu ra văn chương bằng nhiều hình thức. Thậm chí dịch thuật để quảng bá sang các quốc gia khác. 

Khi nhà văn không còn loay hoay với câu chuyện làm sao sống rồi mới viết, mà chỉ cần quan tâm tới chất lượng tác phẩm thì chúng ta mới có được một cái nền văn học phát triển và dĩ nhiên văn học phát triển thì văn hóa của một đất nước cũng phát triển theo đó.

* Nếu gửi một thông điệp đến bạn đọc trẻ và những người đang bắt đầu viết, bạn muốn nhấn mạnh điều gì để cùng nhau nuôi dưỡng một nền văn học Việt Nam vừa hiện đại, vừa đậm đà bản sắc dân tộc?

- Tôi muốn nói đến với các bạn trẻ văn hóa Việt Nam là một kho tàng mà chúng ta có thể khai thác để từ đó tạo nên những tác phẩm có tầm vóc, có sự thu hút và có thể hiên ngang đứng sánh vai cùng một số nền văn chương khác.

Chúng ta có nhiều vùng miền, với khối đại đoàn kết dân tộc - 54 dân tộc anh em, chỉ bấy nhiêu thôi là bạt ngàn chất liệu văn hoá để nhà văn viết. Văn hoá dân tộc chính là sự độc đáo riêng biệt giúp văn chương Việt Nam tạo vị thế riêng không lẫn vào đâu trên văn đàn thế giới. Tôi mong ngày càng nhiều người trẻ giỏi ngoại ngữ viết về đề tài này. 

Nói đi, nhưng rồi chúng ta nói nói lại! Hành trình này là sự miệt mài, rất khó khăn và tư duy sáng tạo của người viết. Chỉ khi chúng ta vượt ra khỏi những rào cản ngôn ngữ thì chúng ta mới mong mang đến những tác phẩm đậm đà bản sắc văn hóa của dân tộc, ghi dấu ấn với văn đàn thế giới.

* Sau Đại hội XIV, khi văn học nghệ thuật được kỳ vọng trở thành điểm tựa tinh thần của xã hội, với tư cách một nhà văn trẻ, bạn sẽ lựa chọn “cách đứng” và “cách viết” ra sao để vừa giữ căn cốt văn hóa dân tộc, vừa đối thoại thuyết phục với thời đại?

- Tôi vui vì ngày 24 /11 hằng năm sẽ là Ngày Văn hóa Việt Nam! Đây chính là dấu mốc đầu tiên để chúng ta chính thức có những lễ hội quy hô toàn quốc tôn vinh văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc và lan tỏa văn hóa này đến với không chỉ người Việt Nam mà còn cộng đồng quốc tế, nhất là những người bạn ngoại quốc hiện đang sinh sống và làm việc tại Việt Nam. Tôi tin từ những người bạn này, văn hóa của người Việt sẽ lan tỏa đến mẫu quốc của họ. Từ đó văn hóa Việt Nam sẽ tiếp cận được với rất nhiều người trên thế giới. 

Tôi nghĩ là một người viết văn thì tác phẩm văn học cũng chính là một kênh để quảng bá văn hóa của một đất nước rất tốt. Vì vậy mỗi một nhà văn luôn biết khai thác những giá trị văn hóa của dân tộc mình trong một tác phẩm văn học là điều nên làm. Bởi lẽ xu thế đọc của thế giới được nghiên cứu những năm gần đây chỉ ra, tác phẩm văn học gắn với văn hoá của một dân tộc luôn cuốn hút hơn các tác phẩm viết về vấn đề khác. 

Tôi nghĩ về cách nhìn có nghĩa là góc nhìn của người trẻ vào văn hóa dân tộc sẽ tạo nên những tác phẩm mới mẻ, hiện đại. Tôi hướng đến sự hiện đại bởi tôi nhìn về tương lai. Văn hoá dân tộc thì thời nào cũng cần cả. Ngày hôm nay nhà văn không viết, tương lai mai sau con cháu chúng ta có muốn đọc hay tìm hiểu cũng không biết lấy đâu ra. 

* Cảm ơn bạn về những chia sẻ này!