(DNVU) - Từng vòng, từng vòng đảo, như quay một bánh xe thời gian. Dừa từ màu trắng đục chuyển sang trong hơn, rồi đường kết tinh, áo lên từng sợi một lớp phấn mỏng.

Có những mùa Xuân đi qua đời người bằng tiếng pháo đã lùi vào ký ức, bằng sắc mai vàng nghiêng bên hiên nhà, và bằng mùi thơm ngai ngái, béo ngọt của mứt dừa còn vương trên đầu ngón tay. Với tôi, Tết miền Tây không bắt đầu từ khoảnh khắc giao thừa, mà bắt đầu từ lúc má chẻ trái dừa khô đầu tiên trong năm, tiếng dao gõ vào gáo nghe “cốc” một cái trong trẻo, như đánh thức cả một vòm ký ức đang ngủ yên.

Miền Tây những ngày áp Tết rộn ràng theo cách rất riêng. Con nước lớn ròng cũng mang tâm trạng. Buổi sáng, sương còn vương trên mấy tàu lá dừa nước ven sông, ghe xuồng đã chở đầy bông cúc, bông vạn thọ, chở cả những chậu mai vàng từ miệt vườn chạy dọc kênh rạch về chợ. Trên bến, tiếng cười nói lao xao, tiếng mặc cả hiền như gió. Và trong những căn bếp thấp thoáng khói, mứt dừa bắt đầu được sên lên, như một nghi thức mở cửa cho mùa xuân bước vào.

Chiều 28, 29 Tết, khi mứt dừa được đổ ra nia, phơi nhẹ dưới nắng hanh cuối năm

Làm mứt dừa ở quê tôi là một công việc đòi hỏi sự tỉ mẩn. Dừa phải chọn trái vừa tầm, không non quá để khỏi nhão, không già quá để khỏi cứng. Má bổ dừa, nạy lấy cơm, rồi cặm cụi dùng cái bào sắt, bào thành từng sợi trắng ngần. Những sợi dừa rơi xuống thau, mềm như mây, thơm lừng một thứ hương vị chỉ cần hít thôi cũng đủ biết Tết đã rất gần. Trẻ con chúng tôi ngồi quanh, đứa phụ rửa dừa, đứa tranh nhau nếm thử một miếng nhỏ, vừa béo vừa ngọt thanh.

Dừa bào xong được trộn với đường cát trắng với bí quyết riêng. Đường tan dần, thấm vào từng sợi dừa như thấm vào từng ngày mong đợi. Cái chảo lớn được đặt lên bếp củi. Lửa không được quá lớn, cũng không được quá nhỏ. Người sên mứt phải đứng bên chảo, tay đảo đều, mắt quan sát, lòng kiên nhẫn. Từng vòng, từng vòng đảo, như quay một bánh xe thời gian. Dừa từ màu trắng đục chuyển sang trong hơn, rồi đường kết tinh, áo lên từng sợi một lớp phấn mỏng. Khi mứt khô vừa tới, sợi dừa tơi ra, không dính vào nhau, thơm phức mùi béo ngọt, ấy là lúc cả căn bếp như sáng lên.

Tôi vẫn nhớ…. ! Chiều 28, 29 Tết, khi mứt dừa được đổ ra nia, phơi nhẹ dưới nắng hanh cuối năm. Nắng miền Tây không gắt mà ấm, vàng như mật. Những sợi mứt trắng, xanh, hồng - màu của lá dứa, của củ dền, của qủa dành dành của ký ức tuổi thơ nằm cạnh nhau, như những dải lụa xuân trải dài trên sân gạch trươc sân nhà. Gió sông thổi qua, mang theo mùi phù sa, mùi rơm rạ, mùi hoa mai, quyện vào mùi mứt dừa thành một thứ hương không thể lẫn với bất cứ nơi nào khác.

Tết phải có mứt dừa mới ra Tết

Tết miền Tây giản dị, nhưng đậm đặc tình thân. Đĩa bánh mứt đặt trên bàn thờ ông bà, bên cạnh cặp dưa hấu đỏ au, nồi thịt kho tàu vàng sóng sánh, đĩa củ kiệu trắng tinh. Mứt dừa luôn hiện hữu, như một phần không thể thiếu của câu chuyện ngày xuân. Khách đến nhà, sau chén trà nóng, thế nào cũng nhón một miếng mứt dừa, vừa nhai vừa khen: “Mứt năm nay sên khéo quá!” Câu khen ấy không chỉ dành cho vị ngọt, mà còn dành cho sự chăm chút, cho cả một tấm lòng.

Có những năm nước nổi về muộn, vườn tược xơ xác, nhưng lạ thay, mứt dừa vẫn không thiếu trên mâm Tết. Người miền Tây có thể bớt đi một vài món cao sang, nhưng không bớt đi vị ngọt của ngày đoàn viên. Bởi trong quan niệm của má tôi và cả những nguời phụ nữ miền Tây thật thà, tần tảo, “Tết phải có mứt dừa mới ra Tết”. Và câu nói mộc mạc ấy theo tôi suốt những năm tháng trưởng thành, như một lời nhắc rằng hạnh phúc đôi khi chỉ là giữ được những điều tưởng chừng bé nhỏ.

Với những người con miền Tây đang ở phương xa, có lẽ mứt dừa không chỉ là món ăn. Đó là chiếc chìa khóa mở cánh cửa quê nhà. Ở một thành phố tuyết trắng nào đó, giữa cái lạnh cắt da của xứ người, có thể bạn vẫn tìm thấy mứt dừa trong siêu thị châu Á. Nhưng tôi tin, khi cắn vào một sợi mứt nơi đất khách, vị ngọt ấy sẽ gợi về một buổi chiều sông nước lấp lánh nắng, nơi má đang ngồi bên bếp lửa, cha lặng lẽ chẻ dừa ngoài hiên, và lũ trẻ con cười vang cả một góc vườn.

Xa quê, người ta nhớ nhất là mùi. Mùi khói bếp, mùi lá dong, mùi nhang trầm đêm giao thừa, và mùi mứt dừa đang sên dở. Những mùi hương ấy len lỏi vào ký ức, trở thành sợi dây vô hình níu ta về với nguồn cội. Có những đêm cuối năm, giữa nhịp sống hối hả nơi xứ lạ, chỉ cần nghe một bản nhạc xuân Việt Nam, lòng đã chùng xuống. Và nếu khi ấy, trên bàn có một đĩa mứt dừa dù không phải do má làm, nhưng bạn vẫn sẽ thấy mắt mình cay.

Tôi từng gặp những người bạn Việt kiều Úc, mỗi năm Tết đến lại gọi điện về nhà, chỉ để nghe tiếng cười rộn ràng bên kia đầu dây. Họ kể, điều họ thèm nhất không phải là pháo hoa, không phải là những bữa tiệc sang trọng, mà là được ngồi bên mâm cơm gia đình, được nghe tiếng chúc Tết rổn rảng, được ăn một miếng mứt dừa do chính tay mẹ sên. Có người còn giữ thói quen mỗi năm tự làm mứt dừa, dù bận rộn đến đâu, như một cách giữ lửa cho căn bếp ký ức, như một lời khẳng định -  mình vẫn thuộc về một bờ bến nào đó bên kia đại dương.

Mứt dừa nhìn đơn sơ vậy thôi nhưng chứa trong đó bao nhiêu tầng nghĩa. Đó là vị ngọt của đất trời phương Nam, nơi dừa mọc thành rặng, soi bóng xuống những con kênh quanh co. Đó là sự chắt chiu của người quê, biết gom góp từng chút nắng, chút gió để làm nên một món quà đãi khách. Và hơn hết, đó là biểu tượng của sự sum vầy. Mứt dừa chỉ thật sự ngon khi được ăn trong tiếng nói cười, trong ánh mắt nhìn nhau đầy thương mến!.

Xuân lại về trên những nhánh mai trước ngõ. Ở đâu đó ngoài kia, những chuyến bay đang chở người về lại quê hương. Nhưng cũng có những người vì công việc, vì cuộc sống mà chưa thể trở về. Với họ, tôi muốn gửi theo mùa xuân này một đĩa mứt dừa trắng ngần của miền Tây,  đĩa mứt được sên bằng nắng, bằng gió, bằng tình thương của những người ở lại.

Hãy để vị ngọt ấy tan chậm trên đầu lưỡi, như lời chúc bình an mà quê nhà gửi đến

Và nếu một ngày nào đó, bạn đặt chân xuống sân bay quê nhà vào những ngày cận Tết, hãy thử đi chậm lại. Hãy ghé qua một khu chợ nhỏ ven sông, nghe tiếng rao bán dừa khô, nghe mùi khói bếp ai đó đang sên mẻ mứt cuối năm. Bạn sẽ nhận ra, quê hương chưa bao giờ rời xa mình, chỉ là mình đã đi xa quê hương. Vị mứt dừa ngọt lịm ấy sẽ không chỉ tan trong miệng, mà còn tan trong lòng, làm mềm đi những tháng ngày mưu sinh vất vả.

Nếu có thể, trong khoảnh khắc giao thừa, bạn hãy nhắm mắt lại. Hãy mường tượng mình đang đứng bên bờ sông quê, nghe tiếng nước vỗ nhẹ mạn xuồng, nghe mùi mứt dừa thơm lừng từ căn bếp nhỏ. Hãy để vị ngọt ấy tan chậm trên đầu lưỡi, như lời chúc bình an mà quê nhà gửi đến.

Dù đi đâu, làm gì, trong tim mỗi người con xa xứ vẫn có một miền Tây dịu dàng, có một căn bếp đỏ lửa, có má đang sên mứt dừa cho Tết!

Và khi còn nhớ được vị ngọt ấy, nghĩa là ta vẫn còn một nơi để trở về!