(DNVU) - Luật Đầu tư và Luật Đất đai sửa đổi mở đường cho một chu kỳ tăng trưởng mới. Với Việt Nam, đây vừa là thách thức vừa là cơ hội hiếm có để bứt phá. Riêng TP.HCM là tổ chức thực thi hiệu quả để biến chính sách thành lợi thế cạnh tranh trong thu hút những nguồn lực khác nhau, trong đó có doanh nghiệp kiều bào.

Xung quanh vấn đề này, TS. Phạm Viết Thuận - Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP.HCM đã chia sẻ với Doanh nhân Việt - Úc những góc nhìn thẳng thắn về cách TP.HCM cần tận dụng các cải cách mới Luật, cũng như vai trò của các hiệp hội doanh nghiệp và trí thức kiều bào trong quá trình phát triển bền vững của Thành phố.

* Phóng viên: Luật Đầu tư và Luật Đất đai sửa đổi đã tạo dư địa thuận lợi hơn cho hoạt động đầu tư, kinh doanh, đồng thời cắt giảm đáng kể thủ tục hành chính. Theo ông, TP.HCM cần làm gì để nhanh chóng chuyển hóa các cải cách này thành môi trường đầu tư hấp dẫn, qua đó thu hút hiệu quả dòng vốn và nguồn lực kiều bào?

- TS. Phạm Viết Thuận: Đây là một bước tiến rất quan trọng về tư duy thể chế. Nhưng để những cải cách này thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh của TP.HCM, điều cốt lõi là phải tổ chức thực thi một cách nhất quán, đồng bộ và có tính dự báo.

Theo tôi, Thành phố cần tập trung vào ba nhóm giải pháp lớn. Thứ nhất là hoàn thiện hạ tầng số và dữ liệu dùng chung trong quản lý đầu tư, đất đai, xây dựng, bảo đảm mọi thủ tục được xử lý nhanh, minh bạch, hạn chế tối đa sự can thiệp mang tính chủ quan của cấp cơ sở, tư duy thói quen. 

Thứ hai là xây dựng đội ngũ cán bộ đủ năng lực vận hành mô hình quản lý mới, chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, lấy trách nhiệm và sự tuân thủ pháp luật của nhà đầu tư làm trung tâm.

Thứ ba là tạo cơ chế đối thoại thường xuyên với doanh nghiệp (DN) và cộng đồng trí thức, DN kiều bào để kịp thời tháo gỡ vướng mắc và nguyện vọng phát sinh trong quá trình thực hiện chính sách.

Ảnh và thiết kế: Quỳnh Lâm - DNSG

Khi những cải cách này được vận hành thông suốt trong thực tế, tôi tin TP.HCM sẽ không chỉ thu hút dòng vốn đầu tư, mà quan trọng hơn là thu hút được tri thức, công nghệ và kinh nghiệm quản trị quốc tế từ cộng đồng kiều bào!

* Việc bãi bỏ đăng ký ngành nghề kinh doanh và đơn giản hóa thủ tục được xem là đột phá thể chế. Theo ông, chính sách này sẽ tạo cú hích gì cho kiều bào, nhất là doanh nhân và trí thức trẻ, đầu tư vào công nghệ cao và đổi mới sáng tạo tại TP.HCM?

- Việc tiếp tục bãi bỏ đăng ký ngành nghề kinh doanh đối với 38 lĩnh vực có điều kiện trong kỳ họp Quốc hội vừa qua 10/2025, cùng với thay đổi căn bản trong quy trình thành lập DN có vốn Nhá nước, có thể xem là một cuộc cải cách mang tính “giải phóng nguồn lực”. Chính sách này đã chuyển mạnh từ tư duy “xin - cho” sang tư duy tôn trọng quyền tự do kinh doanh của người dân và DN, phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế số và đổi mới sáng tạo.

Đối với cộng đồng kiều bào, đặc biệt là thế hệ doanh nhân và trí thức trẻ được đào tạo bài bản ở nước ngoài, theo tôi đây là một tín hiệu rất tích cực. Những rào cản về thủ tục từng khiến nhiều ý tưởng đầu tư, khởi nghiệp bị “chùn bước” nay đã được tháo gỡ đáng kể. Việc cho phép thành lập DN trước, triển khai dự án sau, cùng với việc đơn giản hóa các biểu mẫu báo cáo đầu tư, giúp tiết kiệm thời gian, chi phí và giảm rủi ro pháp lý cho nhà đầu tư.

Tôi kỳ vọng chính sách này sẽ tạo ra một làn sóng đầu tư mới của kiều bào vào các lĩnh vực công nghệ cao, dữ liệu số, trung tâm dữ liệu, AI, fintech - những lĩnh vực mà trước đây khu vực tư nhân, đặc biệt là tư nhân có yếu tố nước ngoài, còn gặp nhiều hạn chế. Và tôi tin thông điệp của lãnh đạo Thành phố về công nghệ - “TP.HCM phải là “mái nhà” của các “đại bàng” công nghệ” và "Thành công của các bạn chính là sự thịnh vượng của Thành phố", sẽ sớm trở thành hiện thực.

* Bên cạnh vốn đầu tư, theo ông, TP.HCM cần những cơ chế đột phá nào để thu hút, giữ chân và phát huy hiệu quả trí thức kiều bào trong các lĩnh vực mũi nhọn như AI, bán dẫn và tài chính -công nghệ?

- Thực tiễn cho thấy, TP.HCM không chỉ cần vốn đầu tư, mà còn rất cần nguồn lực trí tuệ chất lượng cao từ cộng đồng kiều bào. Để thu hút và giữ chân trí thức kiều bào, Thành phố cần những cơ chế vượt ra ngoài cách tiếp cận truyền thống.

Theo tôi, điều quan trọng nhất là phải xây dựng môi trường làm việc và cống hiến thực sự thuận lợi, để trí thức kiều bào được tin tưởng giao việc, được tham gia vào các chương trình, dự án lớn của thành phố và được đánh giá dựa trên hiệu quả công việc. Thành phố cần có cơ chế linh hoạt về tiền lương, đãi ngộ, điều kiện nghiên cứu, cũng như các chính sách hỗ trợ về nhà ở, thủ tục hành chính cho cá nhân và gia đình họ.

Trong các lĩnh vực mũi nhọn như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, tài chính - công nghệ hay quản trị đô thị thông minh…, TP.HCM cần chủ động “đặt hàng” trí thức kiều bào tham gia giải quyết những bài toán cụ thể của Thành phố, thay vì chỉ dừng lại ở các hoạt động tư vấn mang tính hình thức. 

Khi trí thức kiều bào nhìn thấy vai trò và giá trị đóng góp của mình được Thành phố trân trọng, họ sẽ gắn bó lâu dài hơn.

* Trong mục tiêu xây dựng TP.HCM thành trung tâm tài chính, đổi mới sáng tạo của khu vực, các hiệp hội DN và mạng lưới kiều bào cần được trao vai trò “cầu nối chính sách” như thế nào để thực sự đồng hành cùng chính quyền, thưa ông?

- Phải khẳng định rằng, vai trò của các hiệp hội, hội doanh nghiệp và mạng lưới kiều bào trong đó Hội Doanh nhân Việt Nam tại Úc (VBAA), doanh nhân kiều bào Úc ngày càng trở nên quan trọng. Đây chính là lực lượng trung gian có khả năng kết nối hiệu quả giữa chính quyền, DN trong nước và cộng đồng kiều bào.

Nhưng theo tôi, để phát huy vai trò này, các hiệp hội, hội cần được trao không gian và cơ chế tham gia sâu hơn vào quá trình xây dựng và phản biện chính sách chung nhằm phát triển thành phố theo đúng nghĩa bền vững. Nói như vậy có nghĩa là, thay vì chỉ làm nhiệm vụ truyền đạt thông tin, các hiệp hội nên trở thành đối tác đồng hành cùng chính quyền trong việc tổ chức các diễn đàn đầu tư, sàn giao dịch khoa học - công nghệ, các hội thảo chuyên sâu về những lĩnh vực mới như AI, chuyển đổi số trong quản lý nhà nước, nông nghiệp và y tế….

Về phía Chính quyền TP.HCM, cần thiết kế mô hình hợp tác công - tư - hiệp hội rõ ràng. Thành phố cần xác định trách nhiệm, quyền hạn và cơ chế phối hợp cụ thể. Khi các hiệp hội thực sự trở thành “cầu nối chính sách” hai chiều, hiệu quả thu hút và sử dụng nguồn lực kiều bào sẽ được nâng lên rõ rệt.

* Vậy theo ông, TP.HCM cần chính sách cụ thể nào để khai thác hiệu quả lợi thế này, vừa giảm áp lực vốn vay trong nước, vừa gắn đầu tư với chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế?

- Một trong những lợi thế rất lớn của dòng vốn đầu tư nước ngoài, trong đó có nguồn vốn từ cộng đồng kiều bào, là tính chủ động cao, chủ yếu là vốn tự có và ít phụ thuộc vào vốn vay ngân hàng. 

Theo tôi, có thể nói, điều này không chỉ giúp giảm áp lực lên hệ thống tín dụng trong nước, mà còn góp phần nâng cao chất lượng và tính bền vững của dòng vốn đầu tư.

TS. Phạm Viết Thuận - Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP.HCM - Ảnh: Quỳnh Lâm - DNSG

Để tận dụng hiệu quả lợi thế này, theo tôi TP.HCM cần tập trung thu hút dòng vốn ngoại có chọn lọc, ưu tiên các dự án gắn với chuyển giao công nghệ, đổi mới sáng tạo và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, thay vì chạy theo quy mô vốn thuần túy. 

Cùng với đó, TP.HCM cần xây dựng môi trường đầu tư ổn định, minh bạch và có khả năng dự báo hơn nữa, để nhà đầu tư yên tâm triển khai các dự án dài hạn. Khi dòng vốn kiều bào được định hướng đúng, không chỉ tạo thêm việc làm mà còn góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh nội tại của nền kinh tế Thành phố.

* TP.HCM cần đột phá như thế nào trong việc xây dựng trung tâm tài chính, đổi mới sáng tạo và phát huy vai trò các hiệp hội, hội DN để tạo “sân chơi” đủ hấp dẫn, kết nối và giữ chân lâu dài trí thức kiều bào, thưa ông?

- Dù TP.HCM vẫn được khẳng định là trung tâm hàng đầu cả nước về khoa học -công nghệ, chuyển đổi số và thu hút đầu tư, nhưng thực tế cho thấy việc thu hút trí thức kiều bào về làm việc lâu dài vẫn chưa đạt kỳ vọng. Nguyên nhân cốt lõi không chỉ nằm ở mức đãi ngộ, mà còn ở việc thiếu những “sân chơi” đủ tầm, để trí thức kiều bào có thể phát huy chuyên môn, kết nối và tạo ra giá trị gia tăng thực chất.

Theo tôi, TP.HCM cần sớm hình thành các trung tâm tài chính, trung tâm đổi mới sáng tạo quy mô lớn, có cơ chế vận hành linh hoạt, gắn chặt với nhu cầu phát triển của Thành phố và khu vực. Vì nó không chỉ là không gian để kết nối trí thức kiều bào với DN, viện nghiên cứu và cơ quan quản lý Nhà nước.

Và vai trò của các hiệp hội, hội doanh nghiệp, viện nghiên cứu cần được phát huy mạnh mẽ hơn, không chỉ làm cầu nối truyền đạt chính sách mà còn chủ động tổ chức các sàn giao dịch khoa học - công nghệ, các hội thảo chuyên sâu về những lĩnh vực mới như AI trong y tế, nông nghiệp và quản lý Nhà nước.

TS. Phạm Viết Thuận - Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP.HCM trả lời phỏng vấn - Ảnh: Quỳnh Lâm - DNSG

Khi TP.HCM tạo dựng được hệ sinh thái đủ hấp dẫn và hiệu quả, trí thức kiều bào sẽ không chỉ “về thăm” hay tham gia tư vấn ngắn hạn, mà sẵn sàng gắn bó, đồng hành lâu dài cùng sự phát triển của Thành phố. Và tôi tin điều này khi sau Đại hội XIV của Đảng diễn ra từ ngày 19-25/1 với sự tham dự của 1.586 đại biểu, đại diện cho hơn 5,6 triệu đảng viên trên cả nước! Ngoài ra yếu con người điều hành nếu nội lực không đủ thì nên có định hướng thuê ngoài là hiệu quả nhất. 

* Chào mừng Đại hội XIV của Đảng, những đột phá chiến lược nào về thể chế, đầu tư và phát huy nguồn lực kiều bào cần được xác lập để TP.HCM không chỉ giữ vai trò đầu tàu kinh tế mà còn trở thành hình mẫu về cải cách, sáng tạo và phát triển bền vững, thưa ông?

- Tôi kỳ vọng những đột phá chiến lược về thể chế sẽ tiếp tục được xác lập theo hướng ổn định, dài hạn và nhất quán hơn nữa. Đối với TP.HCM, điều quan trọng là phải được trao cơ chế linh hoạt hơn để thí điểm các mô hình phát triển mới, nhất là trong lĩnh vực trung tâm tài chính, đổi mới sáng tạo và kinh tế tri thức.

Cần có chiến lược tổng thể về huy động và sử dụng nguồn lực kiều bào, xem đây là một bộ phận cấu thành của chiến lược phát triển quốc gia. Không chỉ dừng lại ở thu hút đầu tư, mà phải tạo điều kiện để kiều bào tham gia sâu vào quá trình hoạch định chính sách, chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

TP.HCM không chỉ tiếp tục giữ vai trò đầu tàu kinh tế của cả nước, mà còn có thể trở thành hình mẫu về cải cách thể chế, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững trong giai đoạn tới, đúng với tinh thần và kỳ vọng mà Đại hội XIV của Đảng đặt ra và các Nghị quyết cốt lõi của Bộ Chính trị trong phát triển và đổi mới đất nước. 

* Cảm ơn ông về những chia sẻ ý nghĩa này!